List do Galacjan 3

List do Galacjan, rozdział 3 — pełny tekst w przekładzie Biblii Gdańskiej (29 wersetów). W czytniku obok niego stoją pozostałe przekłady (Nowa Biblia Gdańska, Przekład literacki, Uwspółcześniona Biblia Gdańska i Przekład dosłowny), a pod każdym wersetem rozbiór na wyrazy hebrajskie i greckie oraz komentarz.

List do Galacjan 3 — Biblia Gdańska

1 O głupi Galatowie! Któż was omamił, abyście prawdzie nie byli posłuszni, którym przed oczyma Jezus Chrystus przedtem był wymalowany, i między wami ukrzyżowany?

2 Tego tylko rad bym się nauczył od was: Z uczynkówli zakonu wzięliście Ducha, czyli z słuchania wiary?

3 Takeście głupi? począwszy duchem, teraz ciałem dokonywacie?

4 Takeście wiele cierpieli darmo, jeźli tylko i darmo?

5 Ten tedy, który wam dodaje ducha i czyni cuda między wami, z uczynkówże zakonu to czyni, czyli z słuchania wiary?

6 Tak jako "Abraham uwierzył Bogu i przyczytano mu to ku sprawiedliwości".

7 Widzicie tedy, że ci, którzy są z wiary, ci są synami Abrahamowymi.

8 A upatrzywszy to Pismo, iż z wiary Bóg usprawiedliwia pogan, przedtem opowiedziało Abrahamowi, iż w tobie będą błogosławione wszystkie narody.

9 A tak ci, którzy są z wiary, dostępują błogosławieństwa z wiernym Abrahamem.

10 Albowiem ile ich jest z uczynków zakonu, pod przeklęstwem są; bo napisane: Przeklęty każdy, który by nie został we wszystkiem, co napisane w księgach zakonu, aby to czynił.

11 A iż przez zakon nikt nie bywa usprawiedliwiony przed Bogiem, jawna jest stąd, bo "sprawiedliwy z wiary żyć będzie".

12 Ale zakon nie jestci z wiary; lecz "człowiek, który by je czynił, żyć będzie przez nie".

13 Ale Chrystus odkupił nas z przeklęstwa zakonu, stawszy się za nas przeklęstwem, (albowiem napisane: Przeklęty każdy, który wisi na drzewie).

14 Aby na pogan błogosławieństwo Abrahamowe przyszło w Chrystusie Jezusie, i abyśmy obietnicę Ducha wzięli przez wiarę.

15 Bracia! po ludzku mówię: a wszak i człowieczego testamentu utwierdzonego nikt nie łamie, ani do niego co przydaje.

16 Lecz Abrahamowi uczynione są obietnice i nasieniu jego; nie mówi: I nasieniom jego, jako o wielu, ale jako o jednem: I nasieniu twemu, które jest Chrystus.

17 To tedy mówię, iż przymierza przedtem od Boga utwierdzonego względem Chrystusa, zakon, który po czterechset i po trzydziestu lat nastał, nie znosi, aby miał zepsuć obietnicę Bożą.

18 Albowiem jeźliż z zakonu jest dziedzictwo, jużci nie z obietnicy; lecz Abrahamowi przez obietnicę darował je Bóg.

19 Cóż tedy zakon? Dla przestępstwa przydany jest, ażby przyszło ono nasienie, któremu się stała obietnica, sporządzony przez Aniołów i przez rękę pośrednika.

20 Lecz pośrednik nie jest jednego, ale Bóg jeden jest.

21 Zakon tedy jestże przeciwko obietnicom Bożym? Nie daj tego Boże! albowiem gdyby był dany zakon, który by mógł ożywiać, prawdziwieć by z zakonu była sprawiedliwość.

22 Ale Pismo zamknęło wszystko pod grzech, aby obietnica z wiary Jezusa Chrystusa była dana wierzącym.

23 A przedtem, niż przyszła wiara, byliśmy pod zakonem strzeżeni, wespół zamknieni będąc w tę wiarę, która potem miała być objawiona.

24 A przetoż zakon pedagogiem naszym był do Chrystusa, abyśmy z wiary byli usprawiedliwieni.

25 Ale gdy przyszła wiara, już nie jesteśmy pod pedagogiem.

26 Albowiem wszyscy synami Bożymi jesteście przez wiarę w Chrystusie Jezusie.

27 Bo którzykolwiek jesteście w Chrystusa ochrzczeni, w Chrystusaście się oblekli.

28 Nie masz Żyda, ani Greka; nie masz niewolnika ani wolnego; nie masz mężczyzny i niewiasty; albowiem wszyscy wy jednym jesteście w Chrystusie Jezusie.

29 A jeźliście wy Chrystusowi, tedyście nasieniem Abrahamowem, a według obietnicy dziedzicami.

Komentarz do rozdziału: List do Galacjan 3

Komentarz Paruzyjno-Epifaniczno-Bazylejski w dwóch warstwach. Paruzja — Komentarz Berejski C.T. Russella. Epifania i Bazylea — wypisy z „Teraźniejszej Prawdy” i Epifanicznych Wykładów Pisma Świętego (P.S.L. Johnson, R.G. Jolly); przy każdym wypisie stoi rocznik i strona, a autorstwo ustalone po roczniku jest przybliżeniem.

List do Galacjan 3:1

Epifania i Bazylea:

„O głupi” — ci, którzy są słabi w wyrozumieniu. (TP 1932, s. 77)

List do Galacjan 3:2

Epifania i Bazylea:

„Tego tylko rad bym się nauczył od was: Z uczynkówli zakonu wzięliście Ducha, czyli z słuchania wiary?” — Apostoł zapytuje ich, czy to co im dał stało się przez uczynki Zakonu, czy też przez słuchanie (zrozumienie i posłuszeństwo) wiary. W jaki sposób oni to otrzymali?. (TP 1962, s. 113)

List do Galacjan 3:3

Paruzja (C.T. Russell):

„Ciałem” — Jak niedorzeczne jest opowiadanie, że po 1800 latach nauki duchowej, dzieło Chrystusowe miałoby zakończyć się wtórym Jego przyjściem w ciele.

Epifania i Bazylea:

„Takeście głupi? począwszy duchem, teraz ciałem dokonywacie?” — Czy myślicie, że jest mądrą rzeczą utrzymywać, iż będąc spłodzeni z Ducha jako Nowe Stworzenia jesteście obecnie uczynieni doskonałymi ludzkimi istotami, teraz, gdy jeszcze jesteście w ciele. (TP 1962, s. 113) głupi to ci, którzy są słabi w wyrozumieniu. (TP 1932, s. 76)

List do Galacjan 3:5

Paruzja (C.T. Russell):

„Ten tedy” — Paweł.

Epifania i Bazylea:

„Ten tedy, który wam dodaje ducha i czyni cuda między wami, z uczynkówże zakonu to czyni, czyli z słuchania wiary?” — Paweł mówi tu o samym sobie powiadając: "ten, który daje wam ducha", albowiem przez jego służbę otrzymali oni obietnicę i spłodzenie z Ducha, a w ten sposób uzyskali Wysokie Powołanie; on również czynił cuda między nimi, przeto zapytuje się czy z uczynków Zakonu to czynił, czy też przez słuchanie( zrozumienie i posłuszeństwo) wiary. (TP 1962, s. 113)

List do Galacjan 3:6

Epifania i Bazylea:

„przyczytano mu to ku sprawiedliwości” — Bóg miał z nim do czynienia ze względu na przyszłą ofiarę Jezusa złożoną na jego korzyść. (TP 1959, s. 64)

List do Galacjan 3:7

Epifania i Bazylea:

„którzy są z wiary” — tych, co chodzą przez wiarę, a nie przez widzenie. (TP 1928, s. 87)

List do Galacjan 3:8

Paruzja (C.T. Russell):

„Bóg usprawiedliwia” — Rzeczywiście, a nie żebym im poczytał.

„Pogan” — Cały rodzaj ludzki.

„Z wiary” — Przez wiarę w przyjęcie i zastosowanie się do Nowego Przymierza.

„Przedtem” — Wesołą nowinę wybawienia ze śmierci.

„Narody” — "Bo troskliwe wyglądanie stworzenia oczekuje objawienia się synów Bożych", Rzym.8:19.

„Błogosławione” — Usprawiedliwione będą.

Epifania i Bazylea:

„będą błogosławione” — przez możliwość dostąpienia restytucji (1Moj.12:3;18:18; 22:18; 26:4; 28:14;). (TP 1961, s. 19)

„wszystkie narody” — ludzie, którzy nie zostali wybrani. (TP 1961, s. 19)

List do Galacjan 3:9

Epifania i Bazylea:

„którzy są z wiary” — tych, co chodzą przez wiarę, a nie przez widzenie. (TP 1928, s. 87)

List do Galacjan 3:10

Paruzja (C.T. Russell):

„Przeklęte” — W dodatku do przekleństwa, które spoczywa na rodzaju ludzkim.

„Każdy” — Izraelita w Zakonie Przymierza.

List do Galacjan 3:11

Epifania i Bazylea:

„Sprawiedliwy z wiary żyć będzie” — otrzyma życie. (TP 1974, s. 57)

List do Galacjan 3:13

Paruzja (C.T. Russell):

„Odkupił” — Greckie słowo "exagorazo" znaczy: kupiony jawnie i otrzymał na własność.

„Nas” — Żydów, którzy jedynie znajdują się pod przekleństwem Zakonu.

„Stał się przekleństwem” — Chrystus poniósł karę śmierci.

Epifania i Bazylea:

„odkupił nas z przekleństwa zakonu” — Drugi wyrok śmierci, na Izraela -- jaki zapadł pod Prawem Zakonu -- był z tej przyczyny, że Mojżesz ich pośrednik, który za nimi się wstawiał okazał się niedoskonały przed tronem Boskiej Sprawiedliwości. Jezus jako zastępca za Mojżesza, a tym samym za Izraela w Mojżeszu, skazany został na najwyższą karę śmierci jaka była pod Zakonem, musiał zatem umrzeć w sposób publiczny jako najgorszego gatunku grzesznik potępiony przez Prawo -- w zastępstwie Mojżesza -- na przebłaganie za wszystkich, a nawet za największe grzechy Izraela. (TP 1935, s. 32)

„stawszy się za nas przekleństwem” — Jezus stał się przekleństwem tzn., że został przeznaczony na specjalną śmierć. (TP 1935, s. 32)

„przeklęty każdy, który wisi na drzewie” — śmierć na drzewie była uważana za największą karę pod Zakonem, na którą byli skazywani najwięksi przestępcy. ... Powiesić kogoś na drzewie symbolizuje danie publicznego dowodu, że ten co wisi jest czynicielem złego. (TP 1935, s. 32)

List do Galacjan 3:14

Paruzja (C.T. Russell):

„W Chrystusie Jezusie” — Obiecane nasienie. "Przez wiarę w Jezusa Chrystusa, a nie z uczynków Zakonu", Gal.2:16.

„Abyśmy” — My, Izraelici, jako członkowie Jego Ciała.

Epifania i Bazylea:

„pogan” — narody. (TP 1962)

„w Chrystusie Jezusie” — przez Chrystusa Jezusa. (TP 1962)

„błogosławieństwo Abrahamowe przyszło” — błogosławieństwo jakie Bóg dał Abrahamowi. (TP 1962)

„abyśmy” — Kościół z Jezusem - Głową. (TP 1962)

„obietnicę Ducha wzięli przez wiarę” — w ten sposób są wykazane w tym cytacie dwa wielkie zbawienia -- jedno, które przyjdzie na wszystkie narody ziemi i drugie, które przyjdzie na Chrystusa Głowę i Ciało, abyśmy mogli otrzymać obietnicę przez wiarę. (TP 1962)

List do Galacjan 3:15

Epifania i Bazylea:

„Bracia! Po ludzku mówię” — przedstawiam rzeczy w sposób naturalny, aby lepiej mnie zrozumiano. (TP 1962, s. 94)

„wszak i człowieczego testamentu utwierdzonego” — ustanowionego, wprowadzonego w życie. (TP 1962, s. 94)

„nikt nie łamie, ani do niego co przydaje” — Apostoł Paweł podaje tu logiczny argument dowodzący, że nawet ludzkie przymierze pozostaje ważne, gdy zostało zatwierdzone, ratyfikowane. Żaden człowiek nie może go unieważnić, ani coś do niego dodać. (TP 1962, s. 94)

List do Galacjan 3:16

Paruzja (C.T. Russell):

„Obietnice” — Że wszystkie narody i rodzaje ziemi będą błogosławione.

„I nasieniu” — Apostoł Paweł zupełnie wierzył w aktualność wyrażenia Pisma Świętego, że całe swoje argumentowanie opiera na literze Słowa.

„Twemu” — Figurowane przez Izaaka.

„Które jest Chrystus” — Najpierw Głowa, a następnie Ciało.

Epifania i Bazylea:

„i nasieniu jego” — Kościół i Chrystus są nasieniem Abrahama będącym błogosławieństwem dla świata. (TP 1960, s. 17)

„Chrystus” — oznacza nowe serce i umysł, które zaczynają swe istnienie wraz z poświęceniem się chrześcijanina Panu. (TP 1985, s. 28) Wszyscy ludzie posiadają człowieka zewnętrznego, ale jedynie spłodzone z Ducha dzieci Boże posiadają człowieka wewnętrznego. Ów wewnętrzny człowiek jest niebiańskim usposobieniem, które zaczęło się rozwijać w nowej woli przy poświęceniu, i składa się z duchowych władz i duchowego usposobienia rozwijającego się przez ćwiczenie tych duchowych władz. (TP 1985, s. 28) widzimy z tego, że nasieniem jest Jezus -- Głowa i Kościół -- Jego Ciało, czyli cały Chrystus. (TP 1962, s. 94)

List do Galacjan 3:17

Paruzja (C.T. Russell):

„Przymierza” — Abrahamowego, które jeszcze obowiązuje Żydów (poza tymi, którzy przyjęli Chrystusa). Pierwotnie przedstawione Abrahamowi, gdy jeszcze był w Mezopotamii.

„Utwierdzonego” — Uczynione po śmierci Tarego, gdy Abraham przyszedł do Chanaan.

„Zakon” — Prawo Przymierza, którego pierwszym zarysem było święto przejścia.

„Po czterystu trzydziestu latach” — Ogniwo nr. 20 chronologii biblijnej. "A czasu mieszkania synów izraelskich, którego mieszkali w Egipcie było czterysta lat i trzydzieści lat", 2 Moj.12:40. "Wiarą mieszkał w ziemi obiecanej", Żyd.11:9.

„Nie znosi” — Bóg nie może jeszcze pod żadnym względem zmienić warunków Przymierza Abrahamowego. (Zmiana nastąpi dopiero wtedy, kiedy Żydzi uznają swego Mesjasza, Jezusa Chrystusa i powiedzą: "Błogosławiony, kto idzie w imieniu Pańskim". Wtedy Przymierze Abrahamowe automatycznie przestanie istnieć, bo nie będzie już potrzebne, jak jest niepotrzebne Żydom, którzy uwierzyli w Chrystusa Pana i stali się "domownikami wiary", a którym już się nie mówi, że tego a tego wam nie wolno czynić, ale mówi się: "Wszystko wam wolno, ale nie wszystko nas buduje").

Epifania i Bazylea:

„przymierza przedtem od Boga utwierdzonego” — Gdy Abraham był jeszcze w Ur Chaldejskim, Bóg zaproponował uczynienie z nim przymierza, lecz przywiązał do tego pewne warunki, które Abraham musiał wypełnić, zanim Bóg uczynił z nim przymierze. (TP 1962, s. 69,94) Do warunków tych należało: (TP 1962, s. 69,94) 1/ opuszczenie swego kraju, (TP 1962, s. 69,94) 2/ opuszczenie swych krewnych, (TP 1962, s. 69,94) 3/ opuszczenie domu ojca swego, (TP 1962, s. 69,94) 4/ pójście do ziemi Chananejskiej. (TP 1962, s. 69,94) Dopiero wtedy, gdy Abraham wypełnił te warunki, Bóg zawarł z nim przymierze. Musiał on dowieść przez poddanie się powyżej wskazanym czterem próbom, że był godnym przymierza i to przedtem zanim Bóg mu je dał (zatwierdził). Podczas gdy przymierze było mu zaproponowane warunkowo w Ur Chaldejskim, nie było ono mu dane (zatwierdzone) aż do czasu, gdy wypełnił warunki, od których ono zależało, a w chwili ich wypełnienia zostało "zatwierdzone". (TP 1962, s. 69,94) Wynika z tego, że przymierze nie było mu dane (zatwierdzone) w Ur Chaldejskim, ale przy wejściu do ziemi Chananejskiej. (TP 1962, s. 69,94)

„zakon... nie znosi” — Przymierze Zakonu nie może unieważnić Przymierza uczynionego z nasieniem. (TP 1962, s. 69,94)

List do Galacjan 3:18

Epifania i Bazylea:

„lecz Abrahamowi przez obietnicę darował je Bóg” — a więc jest to bezwarunkowa obietnica uczyniona nasieniu, i tylko ci są nasieniem, którzy wiernie dotrzymują ślubów przymierza, tj. by być martwym dla siebie i świata a żywym dla Boga aż do końca życia. Tacy tedy są nasieniem, co do którego Bóg uczynił obietnicę Abrahamowi, przedstawicielowi Boga -- ojcu Chrystusa Głowy i Ciała. Ta obietnica pozostaje w mocy. (TP 1962, s. 94)

List do Galacjan 3:19

Paruzja (C.T. Russell):

„Przydany” — Ilustracja tego była przez typ napierśnika sądu, który znajdował się na froncie efodu kapłańskiego.

„Dla przestępstwa” — Dlatego, że grzech się bardzo rozmnażał i ludzie bardzo się degradowali. Dlatego, aby grzech był objawiony w jego prawdziwym świetle.

List do Galacjan 3:20

Paruzja (C.T. Russell):

„Bóg jeden” — Któremu jedynie cena była zapłacona.

Epifania i Bazylea:

„Lecz pośrednik nie jest jednego” — tj., jeśliby tylko jedna osoba była objęta w transakcji, wtedy nie może być osoby działającej jako pośrednik; albowiem pośrednik znaczy, że co najmniej dwie inne osoby muszą być objęte w danej transakcji pomiędzy którymi działa jako pośrednik. (TP 1965, s. 54) to znaczy nie jest potrzebny tam gdzie tylko jedna strona przyjmuje zobowiązanie, jak w przypadku Przymierza Abrahamowego. (TP 1987, s. 8)

„ale Bóg jeden jest” — liczba pojedyncza, a nie mnoga. (TP 1965, s. 54)

List do Galacjan 3:22

Epifania i Bazylea:

„z wiary Jezusa Chrystusa” — oznacza z wierności, czyli ze sprawiedliwości Jezusowej, którą oni otrzymali w usprawiedliwieniu przez wiarę.. (TP 1935, s. 71)

List do Galacjan 3:23

Paruzja (C.T. Russell):

„Pod Zakonem” — Izrael, jako naród, jeszcze dotąd jest obowiązany Prawem Zakonu. Chrystus i Nowe Przymierze, którego On jest pośrednikiem, są jedynymi drzwiami do wyjścia spod Zakonu.

„Zamknięci” — Zakonem, oczekują Dobrego Pasterza, by otworzył im drzwi niewoli.

List do Galacjan 3:24

Paruzja (C.T. Russell):

„Pedagogiem” — Nauczycielem lub sługą był im Zakon.

„Do Chrystusa” — Izraelitów przyprowadził i okazał nam, że niemożliwością jest otrzymać żywot wieczny bez pomocy Chrystusa.

List do Galacjan 3:26

Epifania i Bazylea:

„Albowiem wszyscy synami Bożymi jesteście przez wiarę w Chrystusie Jezusie” — Apostoł Paweł wyjaśnia tutaj kto jest nasieniem. Są nim dzieci Boże przez wiarę w Chrystusa Jezusa, a więc rozwinięte w czasie W.Ew. Mamy nasze miejsce przed Bogiem jako dzieci Boże, ponieważ jesteśmy w Chrystusie Jezusie członkami Jego Świętego Ciała, którego On jest Głową. (TP 1962, s. 113)

List do Galacjan 3:27

Epifania i Bazylea:

„Bo którzykolwiek jesteście w Chrystusa ochrzczeni, w Chrystusaście się oblekli” — Być ochrzczonym w Chrystusa znaczy stać się członkiem Jego Ciała, co następuje w czasie poświęcenia. (TP 1962, s. 113)

List do Galacjan 3:28

Paruzja (C.T. Russell):

„Mężczyzny i niewiasty” — Pan Bóg poważa swój lud, lecz to nie pozwala na ulgi w prowadzeniu się dla tych, co jeszcze żyją w ciele.

„W Chrystusie Jezusie” — "A tak jeśli kto jest w Chrystusie, nowym jest stworzeniem, stare rzeczy przeminęły, a wszystkie nowymi się stały", 2 Kor.5:17.

Epifania i Bazylea:

„Nie masz Żyda, ani Greka” — Bóg nie traktuje nas jako Swe dzieci z punktu widzenia ludzkiego, tj. ani jako Żyda ani też jako członków innych narodowości. (TP 1962, s. 113)

„nie masz niewolnika ani wolnego” — On nie sądzi nas zależnie od tego czy jesteśmy wolni lub nie. (TP 1962, s. 113)

„nie masz mężczyzny i niewiasty; albowiem wszyscy wy jednym jesteście w Chrystusie Jezusie” — Bóg nie patrzy na zewnętrzny wygląd ciała, lecz kładzie główny nacisk na ten fakt, że my wszyscy jesteśmy jednym w Chrystusie Jezusie i daje nam to zapewnienie. (TP 1962, s. 113)

List do Galacjan 3:29

Paruzja (C.T. Russell):

„Jeśliście Chrystusowi” — Znaczy Kościół prawdziwy, to staliście się członkami Jego mistycznego Ciała. Tu nie mówi: "jeśli będziecie Żydami", albo "anglo-izraelitami" lub "członkami kościołów".

„Tedyście” — Wierzącymi razem z Jezusem.

„Abrahama” — "Byście byli synami Abrahama, czynilibyście uczynki jego", Jan 8:39. "Żeby była warowna obietnica wszystkiemu nasieniu, nie tylko temu, które jest z Zakonu, ale i temu, które jest z wiary Abrahamowej", Rzym.4:16.

„Nasieniem” — Duchowe dzieci, Ciało Chrystusowe. "Dzieci obietnicy bywają w nasienie policzone", Rzym.9:8. "Jako ciało jedno jest, a członków ma wiele, ale wszystkie członki są ciała jednego i choć ich wiele jest, są jednym ciałem, tak i Chrystus", 1 Kor.12:12.

„Dziedzicami” — Wszczepione gałęzie w drzewo oliwne.

„A według” — Przymierza Abrahamowego.

„Obietnicy” — "W nasieniu twoim ... błogosławione będą wszystkie narody ziemi", 1 Moj.28:14, 1 Moj.26:4.

Epifania i Bazylea:

„A jeśliście wy Chrystusowi” — jeśli jesteście z klasy Chrystusowej. (TP 1962, s. 94)

„nasieniem Abrahamowym” — oznacza nowe serce i umysł, które zaczynają swe istnienie wraz z poświęceniem się chrześcijanina Panu. (TP 1985, s. 28) Wszyscy ludzie posiadają człowieka zewnętrznego, ale jedynie spłodzone z Ducha dzieci Boże posiadają człowieka wewnętrznego. Ów wewnętrzny człowiek jest niebiańskim usposobieniem, które zaczęło się rozwijać w nowej woli przy poświęceniu, i składa się z duchowych władz i duchowego usposobienia rozwijającego się przez ćwiczenie tych duchowych władz. (TP 1985, s. 28) Kościół i Chrystus są nasieniem Abrahama będącym błogosławieństwem dla świata. (TP 1960, s. 17) nasieniem obietnicy. (TP 1962, s. 94)

„a według obietnicy dziedzicami” — Obietnicy, że oni najpierw otrzymają wszelką konieczną pomoc by mogli stać się zwycięzcami najpierw Jezus jako Głowa, a następnie Kościół; dalej obietnicy, iż będą błogosławić cały rodzaj ludzki w wyniku czego są oni dziedzicami tej chwalebnej obietnicy, którą uczynił Bóg: dla Chrystusa i Kościoła jako nasienia obietnicy nieśmiertelność i nieskazitelność, dla świata ludzkości sposobność ziemskiego dziedzictwa i powrót do wyobrażenia Bożego, jakie posiadali Adam i Ewa przed upadkiem do grzechu. (TP 1962, s. 94)

Literatura o rozdziale List do Galacjan 3

Pozycje biblioteki, które przywołują wersety tego rozdziału — po kilka z każdego zbioru. Pełną listę dla pojedynczego wersetu pokazuje czytnik po kliknięciu w werset.

Wszystkie rozdziały: List do Galacjan

Biblia Gdańska (1632) — Tekst w domenie publicznej.